قطعی اینترنت با اقتصاد دیجیتال چه کرده است؟ به گفته رئیس اتحادیه کسبوکارهای مجازی در برنامه «روی خط خبر در 29 دی ماه 1404 : «قطعی اینترنت تاکنون بیش از ۴۰ هزار میلیارد تومان خسارت به کسبوکارها وارد کرده است.» و همینطور حدود ۶۰ درصد از ناشران آنلاین تبلیغات، کاهشی بین ۲۰ تا ۱۰۰ درصد در درآمد خود را تجربه کردهاند. این آمار با تفکیک دقیقتر نشان میدهد که در بخش وبسایتها، ۸۰ درصد ناشران و در بخش اپلیکیشنها، ۵۰ درصد ناشران با این افت شدید درآمدی مواجه شدهاند.
شاید این مطلب یکی از غریب ترین مطالب سایت ما باشد. در زمانی که این مطلب نوشته می شود گوگل عملا به تعداد زیادی از سایت های داخل ایران دسترسی ندارد و عملا شاید اینترنت به معنای واقعی آن وجود ندارد و فقط یک شبکه داخلی داریم که مردم ایران فقط میتوانند مطالب یکدیگر در داخل آن را ببینند .
اینترنت دیگر یک ابزار لوکس یا سرگرمی نیست؛ بلکه شاهرگ حیاتی اقتصاد دیجیتال و بستر و ریشه هزاران کسبوکار در ایران است. اقتصاد دیجیتال ایران، که با تلاش کارآفرینان، برنامهنویسان، و فعالان اقتصادی در سالهای اخیر رشد چشمگیری داشته، به شدت به ارتباط پایدار و بدون محدودیت با شبکه جهانی اینترنت وابسته است. قطعی یا اختلال گسترده در اینترنت بینالملل، فراتر از یک مشکل فنی، یک شوک اقتصادی عظیم است که اثرات مخرب آن در جنبههای مختلف و در بازههای زمانی کوتاه، میان و بلندمدت قابل بررسی است. البته و صد البته امنیت مردم اولویت همه ما ایرانیان است و موضوع را درک میکنیم و در این مقاله فارغ از هر نوع جنبه سیاسی صرفا به اثرات قطع آن می پردازیم.
بخش اول: اثرات مستقیم و فوری اقتصادی
با اولین لحظات قطعی اینترنت، ضربات مهلکی به صورت آنی بر پیکره کسبوکارهای آنلاین وارد میشود:
- توقف کامل فروش و درآمدزایی:
- فروشگاههای اینترنتی: وبسایتها و پلتفرمهای فروش آنلاین که بر بستر اینترنت فعالیت میکنند، با عدم دسترسی کاربران، عملاً به حالت تعطیل درمیآیند. درگاههای پرداخت از کار میافتند و فرآیند ثبت سفارش و فروش متوقف میشود.
- کسبوکارهای مبتنی بر شبکههای اجتماعی: بخش عظیمی از اقتصاد دیجیتال خرد در ایران، به ویژه کسبوکارهای خانگی و کوچک، بر بستر پلتفرمهایی مانند اینستاگرام شکل گرفته است. با فیلتر یا قطع دسترسی به این پلتفرمها، ویترین فروش میلیونها ایرانی از بین رفته و کانال اصلی ارتباط با مشتری و فروش آنها به طور کامل مسدود میشود.
- ارائهدهندگان خدمات آنلاین: شرکتهایی که خدماتی مانند مشاوره آنلاین، آموزش مجازی، رزرو آنلاین (هتل، بلیط و…) و خدمات نرمافزاری (SaaS) ارائه میدهند، با از دست دادن مشتریان خود، دچار توقف کامل در درآمدزایی میشوند.
- فلج شدن بازاریابی و تبلیغات دیجیتال:
- کمپینهای تبلیغاتی در پلتفرمهای جهانی مانند گوگل و متا (اینستاگرام و فیسبوک) که بخش مهمی از استراتژی جذب مشتری کسبوکارها هستند، متوقف میشوند.
- فعالیتهای مربوط به بهینهسازی موتورهای جستجو (SEO) و بازاریابی محتوا بیاثر شده و عملاً ارتباط با مخاطبان جدید و بالقوه قطع میگردد.
- اختلال در زنجیره تأمین و ارتباطات:
- بسیاری از کسبوکارها برای ارتباط با تأمینکنندگان خارجی، ثبت سفارش مواد اولیه، استفاده از نرمافزارهای لجستیک بینالمللی و هماهنگیهای روزمره خود به ایمیل، پیامرسانهای بینالمللی و پلتفرمهای ارتباطی وابسته هستند. قطعی اینترنت این ارتباطات را مختل کرده و کل زنجیره تأمین را با بحران مواجه میکند.
- توقف تراکنشهای مالی بینالمللی:
- فریلنسرها و صادرکنندگان خدمات: گروه بزرگی از متخصصان ایرانی (برنامهنویسان، طراحان، مترجمان و…) که با شرکتهای خارجی کار میکنند و درآمد ارزی دارند، امکان ارتباط با کارفرما و استفاده از سیستمهای پرداخت بینالمللی (مانند پیپال، پایونیر و…) را از دست میدهند.
- صرافیهای آنلاین ارز دیجیتال: این کسبوکارها که به ارتباط لحظهای با بازارهای جهانی وابستهاند، با قطعی اینترنت عملاً از کار افتاده و متحمل زیانهای هنگفتی میشوند.
بخش دوم: پیامدهای میانمدت و بلندمدت
اثرات قطعی اینترنت به خسارات آنی محدود نمیشود و در بلندمدت، زخمهای عمیقتری بر اقتصاد دیجیتال کشور بر جای میگذارد:
- فرسایش سرمایه اجتماعی و سلب اعتماد:
- اعتماد مشتریان: وقتی یک کسبوکار آنلاین به طور مکرر از دسترس خارج میشود، مشتریان اعتماد خود را به پایداری و تعهد آن از دست میدهند و به سمت روشهای سنتی یا رقبای باثباتتر سوق پیدا میکنند.
- اعتماد سرمایهگذاران: بیثباتی در زیرساخت اصلی یک اقتصاد دیجیتال (اینترنت)، ریسک سرمایهگذاری را به شدت بالا میبرد. سرمایهگذاران داخلی و خارجی تمایل خود را برای تزریق پول به استارتاپها و شرکتهای فناوری ایرانی از دست میدهند، زیرا آیندهای قابل پیشبینی برای بازگشت سرمایه خود نمیبینند.
- اعتماد شرکای بینالمللی: شرکتهای خارجی که قصد همکاری یا برونسپاری پروژهها به متخصصان ایرانی را دارند، به دلیل ریسک عدم دسترسی و ناتوانی در برقراری ارتباط پایدار، از این کار منصرف میشوند.
- آسیب به زیرساخت و اعتبار دیجیتال کشور:
-
نابودی سئو و اعتبار دامنه: یکی از مهمترین داراییهای دیجیتال یک کسبوکار، رتبه آن در موتورهای جستجو مانند گوگل است که حاصل ماهها و سالها تلاش و سرمایهگذاری است. قطعی اینترنت این دارایی را به سرعت نابود میکند.
-
مطالعه موردی: تأثیر بر سئو و رتبه گوگل (بر اساس گزارش زومیت)
بر اساس مقاله منتشر شده در وبسایت زومیت با عنوان «۶۰هزار صفحه زومیت در نتایج گوگل از دست رفت؛ یکی از هزاران ضربه بیاینترنتی به کسبوکارها »، زمانی که اینترنت بینالملل قطع میشود، رباتهای گوگل (Googlebots) که دائماً در حال خزش و ایندکس کردن صفحات وب هستند، دیگر نمیتوانند به سرورهای سایتهای ایرانی دسترسی پیدا کنند. این عدم دسترسی از سوی گوگل به عنوان یک خطای جدی تلقی میشود. در ابتدا ممکن است گوگل این صفحات را به عنوان «موقتاً غیرقابل دسترس» علامتگذاری کند، اما با تداوم قطعی، گوگل به این نتیجه میرسد که سایت برای همیشه از بین رفته است. در نتیجه:
- صفحات از نتایج جستجو حذف (De-index) میشوند.
- اعتبار دامنهای که طی سالها ساخته شده، از بین میرود.
- پس از اتصال مجدد اینترنت، بازگرداندن سایت به رتبههای قبلی فرآیندی بسیار زمانبر، پرهزینه و گاهی غیرممکن است.
این گزارش به درستی اشاره میکند که این اتفاق به معنای «مرگ تدریجی یک کسبوکار در دنیای دیجیتال» و نابودی یکی از اصلیترین کانالهای جذب ترافیک و مشتری است.
60 هزار مطلب، ثمره سالها تلاش و هزینه است. که پس از قطع اینترنت بین الملل ، از نتایج گوگل خارج شده اند.
- تشدید فرار مغزها و سرمایههای انسانی:
متخصصان و نخبگان حوزه فناوری اطلاعات که برای رشد و فعالیت خود نیازمند دسترسی به دانش روز دنیا، ابزارهای آنلاین، پلتفرمهای همکاری بینالمللی (مانند GitHub, Stack Overflow) و بازارهای جهانی هستند، در مواجهه با محدودیتهای اینترنتی، بیش از پیش به مهاجرت ترغیب میشوند. این پدیده، کشور را از ارزشمندترین سرمایه خود یعنی نیروی انسانی متخصص تهی میکند.
- انزوا و عقبماندگی فناورانه:
نوآوری و پیشرفت در دنیای امروز حاصل تعامل و ارتباط مستمر با جامعه جهانی است. قطعی اینترنت، جریان آزاد اطلاعات را متوقف کرده، دسترسی به مقالات علمی جدید، دورههای آموزشی آنلاین، وبینارها و ابزارهای توسعه نرمافزار را مسدود میکند و در بلندمدت منجر به عقبماندگی اکوسیستم فناوری کشور از روندهای جهانی میشود.
بخش سوم: مروری بر گزارشهای خبری و آمارها
این بخش به صورت مجزا به اطلاعات و آمارهای منتشر شده در رسانهها در زمان قطعیهای اینترنت در ایران میپردازد.
رضا الفتنسب، رئیس اتحادیه کسبوکارهای مجازی صبح در 29 دی ماه 1404 در برنامه «روی خط خبر» اعلام کرد: «قطعی اینترنت تاکنون بیش از ۴۰ هزار میلیارد تومان خسارت به کسبوکارها وارد کرده است.» در تاکسیهای اینترنتی بزرگ، تعداد سفرها بین ۲۵ تا ۵۰ درصد کم شده است. کاهش فروش کسبوکارهای کوچک نیز بعضاً به ۸۰ درصد رسیده است و اگر این شرایط ادامه یابد بیشتر کسبوکارهای اقتصاد دیجیتال باید تعدیل نیرو کنند.
احسان چیتساز، معاون وزیر ارتباطات، در تازهترین اظهارات خود جزئیات تکاندهندهای از خسارات وارد شده به اکوسیستم اقتصاد دیجیتال کشور در پی قطع اینترنت طی ۱۷ روز گذشته را تشریح کرد.
خسارت ۳۴ همتی در ۱۷ روز
بر اساس آمارهای رسمی، تنها در بخش هسته و پلتفرمهای اقتصاد دیجیتال، مجموع خسارت و عدمالنفع ثبت شده برابر است با:
۳۴ هزار میلیارد تومان (۳۴ همت)
جزئیات تفکیکی خسارت به تفکیک بخشها
خسارات وارد شده به بازیگران اصلی این حوزه به شرح زیر است:
۱. اپراتورهای تلفن همراه (بازه ۱۰ روزه)
- ایرانسل:
- افت درآمد: ۸۵ درصد
- مبلغ خسارت: حدود ۲۰۰۰ میلیارد تومان
- همراه اول:
- افت درآمد: ۵۰ درصد
- مبلغ خسارت: حدود ۱۰۰۰ میلیارد تومان
۲. پلتفرمهای فروش آنلاین (مانند دیجیکالا)
- روزهای نخست: توقف تقریباً کامل ترافیک و ورودی کاربران.
- روزهای بعد: ادامه فعالیت با افت ۵۰ درصدی.
۳. لجستیک و حملونقل (شرکت ملی پست)
- کاهش ترافیک مرسولات: ۴۰ درصد
- افت درآمد: ۵۰۰ میلیارد تومان
کاهش درآمد ۶۰ درصد از ناشران آنلاین تبلیغات
بر اساس گزارش محسن عربها، سرپرست روابط عمومی یکتانت، قطعی اینترنت بحرانی بیسابقه برای اکوسیستم تبلیغات دیجیتال ایران ایجاد کرده است که درست پس از چالشهای اقتصادی ناشی از «جنگ ۱۲ روزه» و در فصل اوج فروش پایان سال رخ داد. این بحران دو طرف اصلی این صنعت، یعنی تبلیغدهندگان و نمایشدهندگان تبلیغات را به طور همزمان فلج کرده است. کسبوکارها با قطع دسترسی به ابزارهای کلیدی بینالمللی مانند گوگلادز و شبکههای اجتماعی و همچنین اختلال در سرویسهای داخلی مانند ایمیل و پیامک، عملاً تمام کانالهای جذب مشتری و بازاریابی بازگشتی خود را از دست دادند و حتی پس از گذشت ۱۸ روز از قطعی، همچنان با چالشهای عملیاتی مواجه بودند.
آسیب مالی این قطعی در سمت نمایشدهندگان تبلیغات (شامل بیش از پنج هزار وبسایت و هزاران اپلیکیشن) بسیار شدید بوده است. آمار یکتانت نشان میدهد که حدود ۶۰ درصد از ناشران آنلاین تبلیغات، کاهشی بین ۲۰ تا ۱۰۰ درصد در درآمد خود را تجربه کردهاند. این آمار با تفکیک دقیقتر نشان میدهد که در بخش وبسایتها، ۸۰ درصد ناشران و در بخش اپلیکیشنها، ۵۰ درصد ناشران با این افت شدید درآمدی مواجه شدهاند. دلیل اصلی این سقوط، از بین رفتن ترافیک ارگانیک ناشی از عدم دسترسی به موتور جستجوی گوگل بوده است. تداوم این وضعیت، رسانههای داخلی را با بحرانی جدی مواجه کرده و خطر ورشکستگی کسبوکارهای کوچک و متوسط را به همراه دارد.
-
خسارت مالی روزانه: در جریان قطعیهای گسترده اینترنت در سالهای ۱۳۹۸ و ۱۴۰۱، نهادهای بینالمللی مانند NetBlocks برآوردهای مختلفی از خسارت اقتصادی روزانه این قطعیها ارائه دادند. این ارقام، بسته به شدت و گستردگی قطعی، از دهها میلیون دلار تا بیش از ۱۵۰ میلیون دلار در روز تخمین زده شدهاند. هرچند دقت این آمارها قابل بحث است، اما همگی بر ابعاد فاجعهبار اقتصادی آن اتفاق نظر دارند.
-
گزارش اتاق بازرگانی تهران: در گزارشهای متعدد، اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی تهران نسبت به اثرات مخرب فیلترینگ و قطعی اینترنت بر اقتصاد دیجیتال هشدار داده است. این نهاد در گزارشهای خود تأکید کرده که چنین محدودیتهایی باعث «کوچک شدن کیک اقتصاد دیجیتال»، افزایش هزینههای کسبوکارها (به دلیل نیاز به استفاده از ابزارهای عبور) و از بین رفتن مزیت رقابتی شرکتهای ایرانی در سطح منطقه میشود.
-
اظهارات صاحبان کسبوکار: در گزارشهای میدانی متعدد از رسانههای داخلی، صاحبان کسبوکارهای کوچک و متوسط، به خصوص فروشندگان اینستاگرامی، از به صفر رسیدن فروش خود در دوران قطعی اینترنت خبر دادند. بسیاری از آنها اعلام کردند که تمام سرمایه و امید خود را که طی سالها در یک صفحه اینستاگرامی با دهها هزار دنبالکننده ساخته بودند، یک شبه از دست دادهاند و با ورشکستگی کامل مواجه شدهاند. این امر با توجه به گزارش اخیر زومیت بیانگر صدمه ای جدی تر به دارندگان سایت های اینترنتی در داخل ایران است.
-
مشکلات برنامهنویسان و توسعهدهندگان: گزارشهای متعددی از جامعه برنامهنویسان ایران منتشر شده که نشان میدهد در زمان اختلالات اینترنتی، دسترسی به مخازن کد (مانند GitHub)، کتابخانههای نرمافزاری (مانند npm, Maven)، مستندات فنی و انجمنهای پرسش و پاسخ (مانند Stack Overflow) که برای کار روزمره آنها حیاتی است، یا غیرممکن شده یا به شدت کند میشود. این امر عملاً فرآیند توسعه نرمافزار در کشور را فلج میکند.
نتیجهگیری
قطعی اینترنت بینالملل برای کسبوکارهای آنلاین ایران، یک «خاموشی» ساده نیست؛ بلکه یک زلزله ویرانگر است که پایههای اقتصاد دیجیتال کشور را به لرزه درمیآورد. این اقدام نه تنها خسارات مالی آنی و جبرانناپذیری به همراه دارد، بلکه با نابود کردن اعتماد، از بین بردن داراییهای دیجیتال نامشهود (مانند سئو)، تسریع فرار مغزها و ایجاد انزوای فناورانه، آینده نوآوری و رقابتپذیری ایران در عرصه جهانی را با تهدیدی جدی مواجه میسازد. در دنیایی که اقتصادها بر پایه ارتباطات و جریان آزاد اطلاعات بنا شدهاند، قطع این شریان حیاتی، به معنای خودتحریمی دیجیتال و تضعیف سیستماتیک توان اقتصادی کشور در بلندمدت است.
بدون دیدگاه